Thực trạng kháng kháng sinh tại Việt Nam, đang ở mức báo động, gây ra những gánh nặng nặng nề về chi phí điều trị, làm kéo dài thời gian nằm viện, đồng thời đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh, đặc biệt là đối tượng trẻ em có hệ miễn dịch còn non nớt. Vì vậy, Sở Y tế đã và đang tập trung chỉ đạo các đơn vị phối hợp thực hiện, quyết liệt kiểm soát và ngăn chặn hiểm họa từ sự gia tăng của vi sinh vật kháng thuốc, bảo vệ sức khỏe nhân dân.
Các cơ sở y tế chuyên sâu đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu, định danh vi khuẩn phục vụ công tác chuyên môn
Theo các báo cáo mới nhất của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Việt Nam bị xếp vào nhóm các quốc gia có tỷ lệ kháng kháng sinh cao nhất toàn cầu, đứng thứ tư trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Từ năm 2020 đến 2023, nước ta ghi nhận gần 270.000 ca tử vong liên quan đến kháng kháng sinh, tương đương với trung bình khoảng 70.000 ca tử vong mỗi năm. Đáng sợ hơn, tại các cơ sở y tế chuyên sâu, các chủng vi khuẩn nguy hiểm gây nhiễm khuẩn bệnh viện như vi khuẩn Acinetobacter baumannii đã ghi nhận tỷ lệ kháng với hầu hết các loại kháng sinh lên tới trên 90%. Thậm chí, ngay cả nhóm kháng sinh mạnh nhất hiện nay là Carbapenem - phòng tuyến cuối cùng của y học - cũng đã bị các vi khuẩn Gram âm mang gen siêu kháng thuốc bẻ gãy với tỷ lệ kháng lên đến 50%. Nguyên nhân chính của “thảm họa” này bắt nguồn từ việc lạm dụng kháng sinh vô tội vạ trong cộng đồng khi có đến 88% người dân tự ý mua thuốc không kê đơn, kết hợp với thực trạng gần 76% bác sĩ kê toa kháng sinh không thực sự phù hợp tại các cơ sở điều trị.
Hậu quả của làn sóng kháng thuốc này đang đè nặng lên các giường bệnh nhi. Điển hình như trường hợp đau lòng vừa ghi nhận tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh số 2 là bé N.M.K (3 tuổi, trú tại xã Tam Đa, tỉnh Bắc Ninh). Bé K. nhập viện trong tình trạng sốt cao dai dẳng, ho nặng kèm biểu hiện suy hô hấp do viêm phổi cấp. Khi tiến hành nuôi cấy vi khuẩn và làm kháng sinh đồ, các bác sĩ phát hiện bé đã bị nhiễm chủng vi khuẩn phế cầu đa kháng thuốc, kháng hoàn toàn với các nhóm kháng sinh thông thường như Penicillin, Cephalosporin thế hệ cũ. Khai thác tiền sử bệnh án, gia đình cho biết mỗi lần bé có dấu hiệu ho sốt nhẹ, người mẹ đều tự ý ra hiệu thuốc gần nhà mua kháng sinh liều cao về cho uống “cho nhanh khỏi”. Chính thói quen sai lầm này đã vô tình nuôi dưỡng và chọn lọc ra chủng vi khuẩn siêu kháng thuốc trong cơ thể đứa trẻ. Để cứu sống tính mạng bệnh nhi, hội đồng chuyên môn đã phải thay đổi phác đồ, phối hợp các dòng kháng sinh thế hệ mới nhất với chi phí vô cùng đắt đỏ. Thời gian điều trị của bé K. bị kéo dài hơn một tháng tại phòng hồi sức tích cực, khiến chi phí y tế phát sinh lên đến hàng chục triệu đồng.
Chia sẻ về thực trạng này, chị Nguyễn Thị Hòa (phường Kinh Bắc) lo lắng chia sẻ: “Trước đây tôi cứ nghĩ con ốm thì ra hiệu thuốc mua vài liều kháng sinh uống là xong, vừa nhanh vừa tiện. Bây giờ vào viện, nghe bác sĩ giải thích và tận mắt chứng kiến nhiều cháu nhỏ bị kháng thuốc, nằm viện cả tháng trời không đỡ mà tôi rùng mình. Chất lượng thuốc bừa bãi và việc mua bán quá dễ dàng ngoài thị trường thực sự khiến người dân chúng tôi hoang mang, không biết phải tin vào đâu”.
Ở góc độ cơ sở điều trị trực tiếp, bác sĩ Nguyễn Đăng Hùng - Phó Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Bắc Ninh số 2 nhận định, kháng thuốc đang tạo ra một rào cản cực kỳ lớn và làm suy giảm hiệu quả điều trị của các y bác sĩ. Khi vi khuẩn đã kháng thuốc, các phác đồ chuẩn y khoa trở nên vô dụng, buộc chúng tôi phải sử dụng các loại thuốc thay thế mạnh hơn, độc tính cao hơn và chi phí cũng tốn kém hơn cho người bệnh. Tình trạng này không chỉ làm tăng tỷ lệ tử vong, kéo dài ngày điều trị, gây quá tải hệ thống y tế mà còn làm tăng nguy cơ lây nhiễm chéo các chủng vi khuẩn đa kháng ngay trong môi trường bệnh viện.
Sở Y tế chỉ đạo các quầy thuốc, nhà thuốc chỉ bán thuốc khi có kê đơn của bác sĩ để hạn chế tối đa tình trạng lạm dụng, tự ý mua thuốc khi không có chỉ định
Trước thực trạng đó, Sở Y tế đã triển khai kế hoạch mang tính chiến lược dài hơi, đưa ra những chỉ đạo mang tính toàn diện và bắt buộc áp dụng đối với tất cả các đơn vị trong toàn ngành nhằm thực hiện Chiến lược quốc gia về phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2026 – 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Giải pháp cốt lõi đầu tiên là nâng cao toàn diện hiểu biết của cả nhân viên y tế và người dân về kháng thuốc. Các bệnh viện và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) có trách nhiệm xây dựng các bộ tài liệu truyền thông phong phú từ văn bản, video đến phát thanh và mạng xã hội. Nội dung tuyên truyền tập trung thẳng vào nguyên nhân, hậu quả khủng khiếp của kháng thuốc và các biện pháp phòng ngừa để tác động mạnh mẽ đến nhận thức của xã hội. Ngành y tế đặt chỉ tiêu rõ ràng đến năm 2030, tỷ lệ hiểu biết đúng về kháng thuốc của người trưởng thành, các bà mẹ phải đạt ít nhất 60% và của nhân viên y tế phải đạt tối thiểu 70% thông qua các cuộc khảo sát định kỳ.
Song song với công tác truyền thông, giải pháp then chốt mang tính kỹ thuật cao là xây dựng và củng cố vững chắc hệ thống giám sát kháng thuốc. Sở Y tế giao nhiệm vụ cho các đơn vị chủ lực gồm Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bắc Ninh số 1 và số 2, Bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh số 1 và số 2 chủ động chuẩn bị đầy đủ các nguồn lực, cơ sở vật chất, trang thiết bị vi sinh hiện đại như máy định danh vi khuẩn, hệ thống kháng sinh đồ tự động và ứng dụng công nghệ thông tin để sẵn sàng tham gia Hệ thống giám sát quốc gia về kháng thuốc ở người khi có hướng dẫn từ Bộ Y tế. Toàn bộ dữ liệu về kết quả kháng sinh đồ, cách sử dụng, liều dùng và các cảnh báo thuốc phải được số hóa, liên thông bằng phần mềm chuyên dụng nhằm thiết lập nguồn dữ liệu thực tế cho việc cảnh báo kịp thời xu hướng dịch tễ của vi sinh vật. Ngành y tế tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030, ít nhất 90% cán bộ tham gia hệ thống giám sát này phải được đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật vi sinh lâm sàng.
Để ngăn chặn vi khuẩn kháng thuốc lan truyền ngay trong môi trường điều trị, Sở Y tế yêu cầu các bệnh viện thắt chặt quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn và an toàn sinh học. Hội đồng Thuốc và Điều trị, Hội đồng Kiểm soát nhiễm khuẩn, cùng mạng lưới Dược lâm sàng tại các cơ sở phải được kiện toàn, phân định rõ trách nhiệm của từng khoa, phòng. Các bệnh viện phải tăng cường thực hiện kỹ thuật xét nghiệm vi sinh để chẩn đoán chính xác tác nhân gây bệnh trước khi cho bệnh nhân dùng thuốc kháng sinh. Đồng thời, triển khai chương trình giám sát chủ động nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế hằng năm, áp dụng nghiêm ngặt các quy trình thao tác chuẩn (SOPs) nhằm giảm thiểu tối đa tỷ lệ nhiễm khuẩn bệnh viện.
Đặc biệt, nhằm kiểm soát tận gốc việc sử dụng thuốc, Sở Y tế yêu cầu các bệnh viện giám sát chặt chẽ hoạt động kê đơn thuốc của bác sĩ và hoạt động của các nhà thuốc bệnh viện. Tuyệt đối nghiêm cấm tình trạng kê đơn sai mục đích, lạm dụng kháng sinh hoặc không tuân thủ hướng dẫn điều trị của Bộ Y tế. Hoạt động phối hợp liên khoa giữa phòng Vi sinh - Bác sĩ điều trị - Dược sĩ lâm sàng phải được duy trì thường xuyên để đưa ra phác đồ sử dụng kháng sinh hợp lý nhất cho từng bệnh nhân. Đối với các nhà thuốc bệnh viện, chỉ được phép bán thuốc kháng sinh khi có đơn hợp pháp của bác sĩ, đồng thời tích cực tư vấn và tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người bệnh.
Cuộc chiến chống kháng thuốc là một hành trình dài hạn, cam go, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt không chỉ của riêng ngành y tế mà của toàn xã hội. Với sự chỉ đạo sát sao, đồng bộ từ Sở Y tế cùng sự quyết tâm của các bệnh viện trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh, kỳ vọng rằng tương lai không xa sẽ đẩy lùi được hiểm họa kháng thuốc, bảo vệ hiệu quả của các thế hệ thuốc điều trị, từ đó bảo đảm an toàn sức khỏe và tính mạng cho nhân dân tỉnh nhà trước những thách thức y tế trong tương lai.
