Tình trạng chênh lệch tỷ số giới tính khi sinh tại Việt Nam đang có xu hướng gia tăng và diễn biến phức tạp, trong đó khu vực Đồng bằng sông Hồng luôn là một trong những điểm nóng của cả nước. Bắc Ninh là một trong những địa phương tiêu biểu của vùng với tỷ số giới tính khi sinh của tỉnh Bắc Ninh chạm mức 119,6 bé trai trên 100 bé giai đoạn 2021 - 2024 gái . Dù đến cuối năm 2024, con số này có xu hướng giảm nhẹ xuống còn 115,4 bé trai trên 100 bé gái nhờ vào các nỗ lực truyền thông, song mức chênh lệch này vẫn vượt xa ngưỡng cân bằng tự nhiên vốn chỉ dao động từ 104 đến 106 bé trai trên 100 bé gái. Thực trạng này đặt ra những cảnh báo chuyển biến tiêu cực về cơ cấu dân số, đồng thời là biểu hiện rõ nét của định kiến giới và tư tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn bám rễ sâu tại địa phương.
Tăng cường kiểm soát và xử lí các hành vi lạm dụng kỹ thuật, công nghệ y học để can thiệp, tư vấn hoặc tiết lộ giới tính thai nhi.
Ông Nguyễn Văn Tư, Chi cục trưởng Chi cục Dân số và Trẻ em cảnh báo, nếu không có biện pháp can thiệp quyết liệt, nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng hôn nhân và cấu trúc gia đình tại Bắc Ninh trong vài thập kỷ tới là điều khó tránh khỏi. Việc dư thừa nam giới sẽ dẫn đến hệ quả hàng vạn nam thanh niên không có cơ hội tìm kiếm bạn đời, gây bất ổn cho trật tự và an toàn xã hội. Ở góc độ giới, việc cố tình lựa chọn giới tính thai nhi tạo ra những áp lực nặng nề về tâm lý, sức khỏe sinh sản đối với người phụ nữ và trực tiếp tước bỏ quyền được sinh ra của trẻ em gái. Hệ lụy xã hội còn kéo theo sự gia tăng của các tệ nạn như môi giới hôn nhân bất hợp pháp, nạn buôn bán phụ nữ, bạo lực gia đình và xâm hại tình dục. Mất cân bằng giới tính khi sinh không đơn thuần là một chỉ số nhân khẩu học lỗi, mà là rào cản lớn trực tiếp kìm hãm sự phát triển kinh tế, an sinh xã hội bền vững của toàn tỉnh.
Nhận thức rõ tính chất nghiêm trọng và những thách thức nan giải từ thực trạng trên, Sở Y tế Bắc Ninh đã chủ động ban hành Kế hoạch thực hiện Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới ngành Y tế giai đoạn 2026 - 2030. Ngành Y tế đã đề ra hệ thống chỉ tiêu cụ thể, áp đặt lộ trình nghiêm ngặt đến năm 2030. Theo đó, đích đến then chốt là phải kéo giảm và kiểm soát tỷ số giới tính khi sinh ở mức 111 bé trai trên 100 bé gái sinh ra sống. Bên cạnh đó, các chỉ tiêu về chăm sóc sức khỏe sinh sản, bảo đảm công bằng xã hội cũng được xác định rõ ràng: giảm tỷ lệ tử vong bà mẹ liên quan đến thai sản xuống dưới 15 trên 100.000 trẻ sinh sống, giảm tỷ suất sinh ở vị thành niên xuống dưới 18 ca sinh trên 1.000 phụ nữ, đồng thời thí điểm ít nhất một cơ sở y tế cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe chuyên biệt dành cho người đồng tính, song tính và chuyển giới vào năm 2030.
Khuyến khích nam giới trong chia sẻ trách nhiệm thai sản cùng vợ hướng tới xóa bỏ định kiến trọng nam khinh nữ.
Đánh giá sâu hơn về thực trạng mất cân bằng giới tính cũng như những áp lực đang đè nặng lên hệ thống y tế địa phương, bà Nguyễn Thanh Bình, Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Bắc Ninh thẳng thắn nhìn nhận rằng những con số chênh lệch về tỷ số giới tính khi sinh thời gian qua đã phản ánh một thực tế đáng lo ngại về nhận thức của một bộ phận người dân. Tư tưởng muốn có con trai để nối dõi tông đường, cùng với việc tiếp cận dễ dàng các công nghệ y học hiện đại trong chẩn đoán giới tính đã khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn nhiều. Lãnh đạo Sở Y tế khẳng định, nguy cơ bất bình đẳng giới tại Bắc Ninh đang ở mức báo động, đòi hỏi toàn ngành phải có sự chuyển mình mạnh mẽ trong phương thức hành động. Ngành y tế không thể đi một mình trong công cuộc này, mà cần sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của tất cả các đơn vị trực thuộc, từ tuyến tỉnh đến tận mạng lưới y tế cơ sở tại các thôn, bản, tổ dân phố. Nếu các giải pháp không được thực hiện một cách triệt để và liên tục, những thành quả an sinh xã hội đã xây dựng sẽ bị ảnh hưởng lớn bởi sự lệch pha của cơ cấu dân số.
Từ sự nhìn nhận thẳng thắn đó, Sở Y tế đã chỉ đạo các đơn vị chuyên trách thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ và triển khai đồng loạt các nhóm giải pháp căn cơ. Các đơn vị chủ chốt gồm Phòng Nghiệp vụ Y, Chi cục Dân số và trẻ em cùng Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Bắc Ninh có trách nhiệm phối hợp liên ngành, trực tiếp đôn đốc và chịu trách nhiệm hoàn thành các chỉ tiêu cốt lõi về dân số, sức khỏe sinh sản. Ngành Y tế sẽ tăng cường tối đa công tác thanh tra, kiểm tra định kỳ cũng như đột xuất đối với các cơ sở y tế công lập và tư nhân trên địa bàn. Mọi hành vi lạm dụng kỹ thuật, công nghệ y học để can thiệp, tư vấn hoặc tiết lộ giới tính thai nhi dưới mọi hình thức sẽ bị kiểm soát và xử lý theo quy định pháp luật. Bên cạnh đó, việc lồng ghép các nội dung bình đẳng giới vào các chương trình an sinh xã hội và phát triển cộng đồng sẽ trở thành nhiệm vụ bắt buộc trong hoạt động của các cơ sở bảo trợ xã hội và y tế tuyến khu vực.
Đẩy mạnh các hoạt động giáo dục giới tính, kĩ năng sống và sức khỏe tình dục cho đối tượng vị thành niên, thanh niên tại các trường học.
Song song với việc siết chặt kỷ cương quản lý nhà nước, giải pháp mang tính bền vững được ngành Y tế tập trung đầu tư chính là thay đổi tư duy, hành vi của cộng đồng thông qua truyền thông giáo dục. Công tác tuyên truyền về bình đẳng giới, dân số và hệ lụy của mất cân bằng giới tính khi sinh sẽ được thiết kế lại nhằm tiếp cận sâu sát đến các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ. Một trong những điểm mới của chiến lược giai đoạn này là tăng cường vận động, nâng cao vai trò và sự tham gia tích cực của nam giới trong việc chăm sóc sức khỏe sinh sản, chia sẻ trách nhiệm thai sản cùng người vợ, hướng tới xóa bỏ định kiến trọng nam khinh nữ. Giáo dục giới tính, kỹ năng sống và sức khỏe tình dục dành cho đối tượng vị thành niên, thanh niên tại các trường học và cộng đồng cũng được đẩy mạnh nhằm ngăn ngừa tình trạng mang thai ngoài ý muốn, bảo vệ tương lai cho thế hệ trẻ.
Mặt khác, để bảo đảm quyền lợi cho mọi người dân, Sở Y tế Bắc Ninh cam kết nâng cao chất lượng và khả năng tiếp cận công bằng đối với tất cả các loại hình dịch vụ y tế. Ngành sẽ thực hiện đa dạng hóa các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, ưu tiên đặc biệt đến việc bảo vệ quyền lợi của nhóm đối tượng yếu thế, người dễ bị tổn thương trong xã hội. Đội ngũ cán bộ y tế cơ sở sẽ liên tục được đào tạo, nâng cao năng lực chuyên môn về tư vấn tâm lý, kỹ năng chăm sóc sức khỏe tình dục và hỗ trợ y tế kịp thời cho các nạn nhân bị bạo lực trên cơ sở giới. Đối với việc triển khai dịch vụ chăm sóc sức khỏe dành cho cộng đồng người đồng tính, song tính và chuyển giới, ngành sẽ tiến hành thí điểm thận trọng tại một số cơ sở y tế đủ điều kiện, từ đó đúc kết kinh nghiệm để từng bước mở rộng quy mô, đảm bảo phù hợp với thực tế và đáp ứng đúng nhu cầu chăm sóc sức khỏe chính đáng của người dân.
Để chiến lược không dừng lại ở mức khẩu hiệu, công tác quản lý tổ chức bộ máy và cán bộ bên trong ngành y tế cũng được tiến hành song song. Ngành sẽ thực hiện hiệu quả chương trình tăng cường sự tham gia bình đẳng của phụ nữ vào các vị trí lãnh đạo, quản lý thông qua việc chú trọng quy hoạch, đào tạo và sử dụng cán bộ nữ một cách hợp lý, khoa học.
